Restrukturyzacja gospodarstwa rolnego – dwie drogi wyjścia z zadłużenia

Restrukturyzacja29 lipca, 2026Autor Tomasz Staśkiewicz

Zadłużony rolnik ma do wyboru dwie odrębne ścieżki uporządkowania długów gospodarstwa.

Pierwsza to postępowanie restrukturyzacyjne prowadzone na podstawie ustawy Prawo restrukturyzacyjne – tej samej, z której korzystają przedsiębiorcy.

Druga to pozasądowa restrukturyzacja zadłużenia na podstawie odrębnej ustawy z 9 listopada 2018 r., realizowana przy udziale Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) oraz Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa (KOWR). Obie drogi rządzą się innymi zasadami, mają inne warunki wejścia i prowadzą do innych efektów. Poniżej wyjaśniamy, na czym polega każda z nich – łącznie z warunkami wejścia w poszczególne warianty każdej drogi oraz korzyściami, jakie daje każdy z nich.

Droga pierwsza: postępowanie restrukturyzacyjne z Prawa restrukturyzacyjnego

To ta sama ustawa, z której korzystają firmy w kłopotach finansowych. Rolnik może z niej skorzystać, ale tylko wtedy, gdy prowadzi gospodarstwo w sposób, który prawo traktuje jak działalność gospodarczą.

Warunki ogólne – zanim wybierze się konkretny wariant

Rolnik musi mieć status przedsiębiorcy w rozumieniu Kodeksu cywilnego – oznacza to, że prowadzi działalność wytwórczą w rolnictwie w sposób zorganizowany i ciągły, nastawiony na zarobek, oraz uczestniczy w obrocie gospodarczym (sprzedaje płody rolne, zawiera umowy handlowe, wystawia faktury). Nie wystarczy prowadzenie gospodarstwa wyłącznie na własne potrzeby (samozaopatrzenie).
Wymagane jest aktywne ubezpieczenie rolnicze w KRUS.
Gospodarstwo musi znajdować się w stanie niewypłacalności (nie reguluje wymagalnych zobowiązań) albo w stanie zagrożenia niewypłacalnością (sytuacja finansowa wskazuje, że niewypłacalność nastąpi w niedługim czasie).

Po spełnieniu tych warunków rolnik wybiera jeden z czterech wariantów postępowania. Wybór zależy przede wszystkim od tego, jaka część długów jest sporna, oraz od tego, jak głęboka interwencja jest potrzebna.

Wariant 1: postępowanie o zatwierdzenie układu (PZU)

Warunki kwalifikacji: suma wierzytelności spornych uprawnionych do głosowania nad układem nie może przekraczać 15% ogólnej sumy wierzytelności uprawnionych do głosowania. Rolnik – z pomocą wybranego nadzorcy układu – samodzielnie zbiera głosy wierzycieli poza salą sądową, bez udziału sędziego-komisarza. Po obwieszczeniu w Krajowym Rejestrze Zadłużonych o dniu układowym rolnik ma 4 miesiące na zebranie głosów i złożenie do sądu wniosku o zatwierdzenie układu.

Korzyści: to najszybszy i najtańszy z czterech wariantów (zwykle kilka miesięcy do zawarcia układu). Ochrona przed egzekucją pojawia się już od dnia obwieszczenia w KRZ. Rolnik zachowuje pełną kontrolę nad bieżącym zarządem gospodarstwem – nie traci go na rzecz zarządcy czy nadzorcy sądowego, a sąd jedynie zatwierdza już wynegocjowany układ. To obecnie najpopularniejszy wariant wśród rolników.

Wariant 2: przyspieszone postępowanie układowe (PPU)

Warunki kwalifikacji: podobnie jak w PZU – suma spornych wierzytelności uprawnionych do głosowania nie może przekraczać 15%. Różnica polega na tym, że postępowanie toczy się z udziałem sądu i sędziego-komisarza od dnia jego otwarcia, a spis wierzytelności sporządza nadzorca sądowy wyznaczony przez sąd.

Korzyści: ochrona przed egzekucją działa już od dnia otwarcia postępowania. Udział sądu i nadzorcy sądowego w ustalaniu listy wierzytelności daje większą pewność co do tego, że układ zostanie skutecznie zatwierdzony – co bywa istotne, gdy część wierzycieli kwestionuje wysokość swoich należności. Czas trwania jest zwykle dłuższy niż w PZU, ale krótszy niż w postępowaniu układowym zwykłym.

Wariant 3: postępowanie układowe (zwykłe)

Warunki kwalifikacji: stosuje się je wtedy, gdy suma spornych wierzytelności przekracza 15% ogólnej sumy wierzytelności uprawnionych do głosowania – czyli w sytuacjach, w których PZU i PPU nie wchodzą w grę. Postępowanie prowadzone jest pod nadzorem sądu, z udziałem nadzorcy sądowego; zarząd majątkiem pozostaje co do zasady przy rolniku (zarząd własny), chyba że sąd zdecyduje inaczej.

Korzyści: możliwość objęcia układem gospodarstwa również wtedy, gdy istnieją poważniejsze spory co do wysokości długów. Ochrona przed egzekucją działa od dnia otwarcia postępowania – nowe postępowania egzekucyjne stają się niedopuszczalne, a wcześniej wszczęte ulegają zawieszeniu z mocy prawa. Rolnik ma więcej czasu na przygotowanie propozycji układowych z pomocą nadzorcy sądowego.

Wariant 4: postępowanie sanacyjne

Warunki kwalifikacji: dostępne niezależnie od udziału wierzytelności spornych. Z dniem otwarcia postępowania zarząd majątkiem (tzw. masą sanacyjną) obejmuje zarządca wyznaczony przez sąd – rolnik co do zasady traci samodzielny zarząd gospodarstwem na czas postępowania.

Korzyści: to najszersza ochrona przed egzekucją spośród wszystkich czterech wariantów – obejmuje również wierzytelności zabezpieczone rzeczowo (np. hipoteką) oraz inne pozaukładowe; egzekucje wszczęte wcześniej ulegają zawieszeniu z mocy prawa, a nowych nie można wszcząć. Dodatkowo możliwe jest przeprowadzenie głębokich działań sanacyjnych: redukcji zatrudnienia, odstąpienia od niekorzystnych umów czy sprzedaży zbędnego majątku ze skutkiem egzekucyjnym. To rozwiązanie dla najpoważniejszych przypadków, gdy samo zawarcie układu nie wystarczy.

Ogólna zaleta całej drogi sądowej: rolnik – nie urzędnik – negocjuje warunki bezpośrednio z wierzycielami (bankami, kontrahentami), a wybór właściwego wariantu pozwala dopasować poziom ochrony i formalności do rzeczywistej skali problemu.

Droga druga: restrukturyzacja zadłużenia z udziałem ARiMR i KOWR

Ta ścieżka opiera się na odrębnej ustawie z 9 listopada 2018 r., uchwalonej specjalnie z myślą o zadłużonych gospodarstwach rolnych – niezależnie od tego, czy rolnik ma status przedsiębiorcy. Nie toczy się przed sądem – wniosek składa się do Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa, a wsparcie finansowe zapewnia ARiMR na podstawie zgody Komisji Europejskiej z 8 kwietnia 2020 r.

Warunki ogólne – wspólne dla wszystkich form pomocy

Wnioskodawca musi być właścicielem gospodarstwa rolnego – osobą fizyczną, osobą prawną albo jednostką organizacyjną posiadającą zdolność prawną.
Miejsce zamieszkania albo siedziba wnioskodawcy musi znajdować się na terytorium Polski.
Działalność rolnicza musi być prowadzona od co najmniej 3 lat przed utratą zdolności do obsługi zadłużenia.
Zadłużenie musi wynikać z działalności rolniczej prowadzonej w gospodarstwie, a gospodarstwo musi znajdować się w stanie niewypłacalności albo zagrożenia niewypłacalnością.
Z pomocy mogą skorzystać mikro, małe i średnie gospodarstwa rolne bez dodatkowych formalności; duże gospodarstwa – dopiero po odrębnym zgłoszeniu pomocy indywidualnej do Komisji Europejskiej.
Konieczne jest opracowanie planu restrukturyzacji, zaakceptowanego przez dyrektora właściwego wojewódzkiego ośrodka doradztwa rolniczego (WODR); plan realizuje się maksymalnie przez 3 lata, a w tym czasie producent rolny nie może zwiększać produkcji.

Forma 1: kredyt restrukturyzacyjny z dopłatą ARiMR do oprocentowania

Warunki kwalifikacji: kredytu udziela bank współpracujący z ARiMR, na podstawie zaakceptowanego planu restrukturyzacji i spełnienia warunków ogólnych opisanych wyżej.

Korzyści: kredyt do 5 mln zł, przeznaczony na spłatę 75% zadłużenia mikro i małych gospodarstw albo 60% zadłużenia gospodarstw średnich. Oprocentowanie faktycznie płacone przez rolnika jest obniżone do 2% w skali roku – resztę odsetek pokrywa dopłata ARiMR. Okres spłaty do 10 lat.

Forma 2: gwarancja KOWR spłaty kredytu restrukturyzacyjnego

Warunki kwalifikacji: gwarancję można połączyć z kredytem restrukturyzacyjnym opisanym wyżej; zabezpieczeniem gwarancji jest hipoteka na nieruchomości rolnej, której właścicielem jest producent rolny.

Korzyści: gwarancja ułatwia uzyskanie kredytu w banku, gdy rolnik nie dysponuje wystarczającym własnym zabezpieczeniem. Koszt gwarancji jest niski – prowizja wynosi 0,5% jej kwoty.

Forma 3: pożyczka na spłatę zadłużenia z ARiMR

Warunki kwalifikacji: te same warunki ogólne co wyżej (właściciel gospodarstwa, co najmniej 3 lata działalności rolniczej, niewypłacalność, plan restrukturyzacji zaakceptowany przez WODR); pożyczki tej nie można łączyć z innymi formami pomocy publicznej w ramach tego programu.

Korzyści: pożyczka do 5 mln zł, na spłatę 75% zadłużenia mikro i małych gospodarstw albo 60% zadłużenia gospodarstw średnich, na okres do 15 lat. Środki wypłacane są bezpośrednio na rachunki wierzycieli, co pozwala szybko zatrzymać narastanie długu.

Forma 4: przejęcie długu przez KOWR w zamian za nieruchomość

Warunki kwalifikacji: KOWR może odmówić przejęcia długu, jeśli przewyższa on wartość nieruchomości pomniejszoną o obciążenia hipoteczne. Do wniosku trzeba dołączyć m.in. tytuł prawny do nieruchomości, aktualny odpis księgi wieczystej, operat szacunkowy oraz zgodę współmałżonka na przeniesienie własności.

Korzyści: to najdalej idące rozwiązanie – pełne oddłużenie w zamian za przeniesienie własności całości lub części nieruchomości rolnej na Skarb Państwa. Od nowelizacji z 2025 r. samo złożenie wniosku o przejęcie długu automatycznie zawiesza toczące się postępowania egzekucyjne. Dodatkowo rolnik może ubiegać się o pierwszeństwo w dzierżawie przejętej nieruchomości, co pozwala mu faktycznie kontynuować gospodarowanie na tej ziemi mimo utraty własności.

Ogólna zaleta całej tej drogi: dostępność niezależnie od formalnego statusu przedsiębiorcy, brak konieczności prowadzenia sporu sądowego oraz możliwość łączenia części instrumentów (np. kredytu z gwarancją KOWR) w zależności od tego, co dane gospodarstwo faktycznie potrzebuje. Konkretne stawki oprocentowania i limity kwotowe są ustalane przez ARiMR i mogą być okresowo aktualizowane, dlatego przed złożeniem wniosku warto zweryfikować ich aktualną wysokość.

Którą drogę wybrać

Postępowanie restrukturyzacyjne z Prawa restrukturyzacyjnego sprawdza się, gdy rolnik prowadzi gospodarstwo na większą skalę, uczestniczy w obrocie gospodarczym jak przedsiębiorca i zależy mu na bezpośrednim, elastycznym negocjowaniu warunków spłaty z konkretnymi wierzycielami – z ochroną przed egzekucją już na starcie postępowania. Wybór konkretnego wariantu (PZU, PPU, postępowanie układowe albo sanacyjne) zależy od tego, jaka część długów jest sporna i jak głębokiej interwencji wymaga sytuacja gospodarstwa.

Restrukturyzacja z udziałem ARiMR i KOWR jest dostępna szerzej – nie wymaga statusu przedsiębiorcy, za to wymaga co najmniej 3-letniego stażu w prowadzeniu gospodarstwa i akceptacji planu restrukturyzacji przez WODR. Sprawdza się tam, gdzie potrzebne jest tanie finansowanie (kredyt z dopłatą, pożyczka, gwarancja) albo gdy jedynym realnym rozwiązaniem jest przekazanie części majątku w zamian za oddłużenie.

Obie drogi można też rozważać łącznie z innymi instrumentami pomocowymi KOWR (np. poręczeniami czy pożyczkami pomocowymi spoza tego programu) – dobór właściwej ścieżki i wariantu zależy zawsze od konkretnej sytuacji finansowej i majątkowej gospodarstwa.

Kancelaria Staśkiewicz Janczarek Restrukturyzacje – jeśli chcą Państwo omówić, która ścieżka i wariant pasuje do konkretnego gospodarstwa, zapraszamy do kontaktu.